فضل است چراغی که دلفروزست                                                                     علم است بهاری که بی خزانست
از مهر دوستان ریاکار خوشتر است                                                    دشنام دشمنی که چو آئینه راستگوست
آن کیمیا که می طلبی، یار یکدل است                                                   دردا که هیچگه نتوان یافت، آرزوست
آنکس که همنشین خرد شد، ز هر نسیم                                            چون پر کاه بی سر و سامان نمی‌شود
وقت گذشته را نتوانی خرید باز                                                              مفروش خیره کاین گهر پاک بی بهاست
گر زنده ای و مرده نه ای کار جان گزین
تن پروری چه سود چو جان تو ناشتاست                                             تو مردمی و دولت مردم فضیلت است
تنها وظیفه تو همی نیست خواب و خاست
زان راه باز گرد که از رهروان تهیست                                                   زان آدمی بترس که با دیو آشناست 
بی رنج، زین پیاله کسی می نمی‌خورد                                                  بی دود، زین تنور بکس نان نمیدهند
تیمار کار خویش تو خودخور، که دیگران                                             هرگز برای جرم تو، تاوان نمیدهند
خرم آنکس که در این محنت گاه                                                       خاطری را سبب تسکین است
ای خوشا سودای دل از دیده پنهان داشتن                                    مبحث تحقیق را در دفتر جان داشتن
دیبه‌ها بی کارگاه و دوک و جولا بافتن                                                گنجها بی پاسبان و بی نگهبان داشتن
بنده فرمان خود کردن همه آفاق را                                                  دیو بستن، قدرت دست سلیمان داشتن
در ره ویران دل، اقلیم دانش ساختن                                               در ره سیل قضا، بنیاد و بنیان داشتن
دیده را دریا نمودن، مردمک را غوصگر                                           اشک را مانند مروارید غلطان داشتن
از تکلف دور گشتن، ساده و خوش زیستن                                     ملک دهقانی خریدن، کار دهقان داشتن
رنجبر بودن، ولی در کشتزار خویشتن                                               وقت حاصل خرمن خود را بدامان داشتن
روز را با کشت و زرع و شخم آوردن بشب                                       شامگاهان در تنور خویشتن نان داشتن
سربلندی خواستن در عین پستی، ذره‌وار                                         آرزوی صحبت خورشید رخشان داشتن
کبوتر بچه‌ای با شوق پرواز                                                              بجرئت کرد روزی بال و پر باز
پرید از شاخکی بر شاخساری                                                         گذشت از بامکی بر جو کناری
نمودش بسکه دور آن راه نزدیک                                                شدش گیتی به پیش چشم تاریک
ز وحشت سست شد بر جای ناگاه                                                 ز رنج خستگی درماند در راه
گه از اندیشه بر هر سو نظر کرد                                                  گه از تشویش سر در زیر پر کرد
نه فکرش با قضا دمساز گشتن                                                   نه‌اش نیروی زان ره بازگشتن
نه گفتی کان حوادث را چه نامست                                            نه راه لانه دانستی کدامست
نه چون هر شب حدیث آب و دانی                                             نه از خواب خوشی نام و نشانی
فتاد از پای و کرد از عجز فریاد                                                    ز شاخی مادرش آواز در داد
کزینسان است رسم خودپسندی                                              چنین افتند مستان از بلندی
بدن خردی نیاید از تو کاری                                                             به پشت عقل باید بردباری
ترا پرواز بس زودست و دشوار                                                      ز نو کاران که خواهد کار بسیار
بیاموزندت این جرئت مه و سال                                                  همت نیرو فزایند، هم پر و بال
هنوزت دل ضعیف و جثه خرد است                                           هنوز از چرخ، بیم دستبرد است
هنوزت نیست پای برزن و بام                                                       هنوزت نوبت خواب است و آرام
هنوزت انده بند و قفس نیست                                                 بجز بازیچه، طفلان را هوس نیست
نگردد پخته کس با فکر خامی                                                        نپوید راه هستی را به گامی                          
ترا توش هنر میباید اندوخت                                                         حدیث زندگی میباید آموخت
بباید هر دو پا محکم نهادن                                                              از آن پس، فکر بر پای ایستادن
پریدن بی پر تدبیر، مستی است                                                  جهان را گه بلندی، گاه پستی است
به پستی در، دچار گیر و داریم                                                      ببالا، چنگ شاهین را شکاریم
من اینجا چون نگهبانم و تو چون گنج                                          ترا آسودگی باید، مرا رنج
تو هم روزی روی زین خانه بیرون                                              ببینی سحربازیهای گردون
       مرا در دامها بسیار بستند                                                       ز بالم کودکان پرها شکستند
گه از دیوار سنگ آمد گه از در                                                    گهم سرپنجه خونین شد گهی سر
نگشت آسایشم یک لحظه دمساز                                               گهی از گربه ترسیدم، گه از باز
هجوم فتنه‌های آسمانی                                                                        مرا آموخت علم زندگانی
نگردد شاخک بی بن برومند                                                       ز تو سعی و عمل باید، ز من پند
جهاندیده کشاورزی بدشتی
بعمری داشتی زرعی و کشتی
بوقت غله، خرمن توده کردی
دل از تیمار کار آسوده کردی
ستمها میکشید از باد و از خاک
که تا از کاه میشد گندمش پاک
جفا از آب و گل میدید بسیار
که تا یک روز می انباشت انبار
سخنها داشت با هر خاک و بادی
بهنگام شیاری و حصاری
سحرگاهی هوا شد سرد زانسان
که از سرما بخود لرزید دهقان
پدید آورد خاشاکی و خاری
شکست از تاک پیری شاخساری
نهاد آن هیمه را نزدیک خرمن
فروزینه زد، آتش کرد روشن
چو آتش دود کرد و شعله سر داد
بناگه طائری آواز در داد
که ای برداشته سود از یکی شصت
درین خرمن مرا هم حاصلی هست
نشاید کآتش اینجا برفروزی
مبادا خانمانی را بسوزی
بسوزد گر کسی این آشیانرا
چنان دانم که میسوزد جهان را
اگر برقی بما زین آذر افتد
حساب ما برون زین دفتر افتد
بسی جستم بشوق از حلقه و بند
که خواهم داشت روزی مرغکی چند
هنوز آن ساعت فرخنده دور است
هنوز این لانه بی بانگ سرور است
ترا زین شاخ آنکو داد باری
مرا آموخت شوق انتظاری
بهر گامی که پوئی کامجوئیست
نهفته، هر دلی را آرزوئیست
توانی بخش، جان ناتوان را
که بیم ناتوانیهاست جان را
در آن سرای که زن نیست، انس و شفقت نیست
در آن وجود که دل مرده، مرده است روان
بهیچ مبحث و دیباچه‌ای، قضا ننوشت
برای مرد کمال و برای زن نقصان
زن از نخست بود رکن خانهٔ هستی
که ساخت خانهٔ بی پای بست و بی بنیان
زن ار براه متاعت نمیگداخت چو شمع
نمیشناخت کس این راه تیره را پایان
چو مهر، گر که نمیتافت زن بکوه وجود
نداشت گوهری عشق، گوهر اندر کان
فرشته بود زن، آن ساعتی که چهره نمود
فرشته بین، که برو طعنه میزند شیطان
اگر فلاطن و سقراط، بوده‌اند بزرگ
بزرگ بوده پرستار خردی ایشان
بگاهوارهٔ مادر، بکودکی بس خفت
سپس بمکتب حکمت، حکیم شد لقمان
چه پهلوان و چه سالک، چه زاهد و چه فقیه
شدند یکسره، شاگرد این دبیرستان
حدیث مهر، کجا خواند طفل بی مادر
نظام و امن، کجا یافت ملک بی سلطان
وظیفهٔ زن و مرد، ای حکیم، دانی چیست
یکیست کشتی و آن دیگریست کشتیبان
چو ناخداست خردمند و کشتیش محکم
دگر چه باک ز امواج و ورطه و طوفان
بروز حادثه، اندر یم حوادث دهر
امید سعی و عملهاست، هم ازین، هم ازان
همیشه دختر امروز، مادر فرداست
ز مادرست میسر، بزرگی پسران
اگر رفوی زنان نکو نبود، نداشت
بجز گسیختگی، جامهٔ نکو مردان
توان و توش ره مرد چیست، یاری زن
حطام و ثروت زن چیست، مهر فرزندان
زن نکوی، نه بانوی خانه تنها بود
طبیب بود و پرستار و شحنه و دربان
بروزگار سلامت، رفیق و یار شفیق
بروز سانحه، تیمارخوار و پشتیبان
ز بیش و کم، زن دانا نکرد روی ترش
بحرف زشت، نیالود نیکمرد دهان
سمند عمر، چو آغاز بدعنانی کرد
گهیش مرد و زمانیش زن، گرفت عنان
چه زن، چه مرد، کسی شد بزرگ و کامروا
که داشت میوه‌ای از باغ علم، در دامان
به رستهٔ هنر و کارخانهٔ دانش
متاعهاست، بیا تا شویم بازرگان
زنی که گوهر تعلیم و تربیت نخرید
فروخت گوهر عمر عزیز را ارزان
کیست زنده که از فضل، جامه‌ای پوشد
نه آنکه هیچ نیرزد، اگر شود عریان
هزار دفتر معنی، بما سپرد فلک
تمام را بدریدیم، بهر یک عنوان
خرد گشود چو مکتب، شدیم ما کودن
هنر چو کرد تجلی، شدیم ما پنهان
بساط اهرمن خودپرستی و سستی
گر از میان نرود، رفته‌ایم ما ز میان
همیشه فرصت ما، صرف شد درین معنی
که نرخ جامهٔ بهمان چه بود و کفش فلان
برای جسم، خریدیم زیور پندار
برای روح، بریدیم جامهٔ خذلان
قماش دکهٔ جان را، بعجب پوساندیم
بهر کنار گشودیم بهر تن، دکان
نه رفعتست، فساد است این رویه، فساد
نه عزتست، هوانست این عقیده، هوان
نه سبزه‌ایم، که روئیم خیره در جر و جوی
نه مرغکیم، که باشیم خوش بمشتی دان
چو بگرویم به کرباس خود، چه غم داریم
که حلهٔ حلب ارزان شدست یا که گران
از آن حریر که بیگانه بود نساجش
هزار بار برازنده‌تر بود خلقان
چه حله‌ایست گرانتر ز حیلت دانش
چه دیبه‌ایست نکوتر ز دیبهٔ عرفان
هر آن گروهه که پیچیده شد بدوک خرد
به کارخانهٔ همت، حریر گشت و کتان
نه بانوست که خود را بزرگ میشمرد
بگوشواره و طوق و بیارهٔ مرجان
چو آب و رنگ فضیلت بچهره نیست چه سود
ز رنگ جامهٔ زربفت و زیور رخشان
برای گردن و دست زن نکو، پروین
سزاست گوهر دانش، نه گوهر الوان
بی روی دوست، دوش شب ما سحر نداشت
سوز و گداز شمع و من و دل اثر نداشت
مهر بلند، چهره ز خاور نمینمود
ماه از حصار چرخ، سر باختر نداشت
آمد طبیب بر سر بیمار خویش، لیک
فرصت گذشته بود و مداوا ثمر نداشت
دانی که نوشداروی سهراب کی رسید
آنگه که او ز کالبدی بیشتر نداشت
دی، بلبلی گلی ز قفس دید و جانفشاند
بار دگر امید رهائی مگر نداشت
بال و پری نزد چو بدام اندر اوفتاد
این صید تیره روز مگر بال و پر نداشت
پروانه جز بشوق در آتش نمیگداخت
میدید شعله در سر و پروای سر نداشت
بشنو ز من، که ناخلف افتاد آن پسر
کز جهل و عجب، گوش به پند پدر نداشت
خرمن نکرده توده کسی موسم درو
در مزرعی که وقت عمل برزگر نداشت
من اشک خویش را چو گهر پرورانده‌ام
دریای دیده تا که نگوئی گهر نداشت
گفتا هر آنکه عیب کسی در قفا شمرد                                   هر چند دل فریبد و رو خوش کند عدوست
سختی کشی ز دهر، چو سختی دهی بخلق                                              در کیفر فلک، غلط و اشتباه نیست
آنچه که دوران نخرد، یکدلی ست                                                                   آنچه که ایام ندارد وفاست
پروين نشان دوست درستي و راستي است                                         هرگز نيازموده ، كسي را مدار دوست