اول دفتر به نام ایزد دانا                صانع پروردگار حی توانا
اکبر و اعظم خدای عالم و آدم          صورت خوب آفرید و سیرت زیبا
از در بخشندگی و بنده نوازی                 مرغ هوا را نصیب و ماهی دریا
قسمت خود می‌خورند منعم و درویش          روزی خود می‌برند پشه و عنقا
حاجت موری به علم غیب بداند          در بن چاهی به زیر صخره صما
از همگان بی‌نیاز و بر همه مشفق          از همه عالم نهان و بر همه پیدا
پرتو نور سرادقات جلالش                    از عظمت ماورای فکرت دانا
هر که نداند سپاس نعمت امروز          حیف خورد بر نصیب رحمت فردا
بارخدایا مهیمنی و مدبر                   وز همه عیبی مقدسی و مبرا
ما نتوانیم حق حمد تو گفتن                 با همه کروبیان عالم بالا
طایر مسکین که مهر بست به جایی          گر بکشندش نمی‌رود به دگر جا
هنوز با همه دردم امید درمانست          که آخری بود آخر شبان یلدا را
مشتاقی و صبوری از حد گذشت یارا          گر تو شکیب داری طاقت نماند ما را
یا رب تو آشنا را مهلت ده و سلامت          چندان که بازبیند دیدار آشنا را
بازآ و جان شیرین از من ستان به خدمت          دیگر چه برگ باشد درویش بی‌نوا را
ای که گفتی دیده از دیدار بت رویان بدوز          هر چه گویی چاره دانم کرد جز تقدیر را
من مرغکی پربسته‌ام زان در قفس بنشسته‌ام          گر زان که بشکستی قفس بنمودمی پرواز را
وه که گر من بازبینم چهر مهرافزای او          تا قیامت شکر گویم طالع پیروز را
وه که گر من بازبینم روی یار خویش را          تا قیامت شکر گویم کردگار خویش را
یار بارافتاده را در کاروان بگذاشتند          بی‌وفا یاران که بربستند بار خویش را
عافیت خواهی نظر در منظر خوبان مکن          ور کنی بدرود کن خواب و قرار خویش را
گر هزارت غم بود با کس نگویی زینهار          ای برادر تا نبینی غمگسار خویش را
همه را دیده در اوصاف تو حیران ماندی          تا دگر عیب نگویند من حیران را
لیکن آن نقش که در روی تو من می‌بینم          همه را دیده نباشد که ببینند آن را
سعدی از سرزنش خلق نترسد هیهات          غرقه در نیل چه اندیشه کند باران را
من همان روز دل و صبر به یغما دادم          که مقید شدم آن دلبر یغمایی را
وقتی دل سودایی می‌رفت به بستان‌ها          بی خویشتنم کردی بوی گل و ریحان‌ها
گه نعره زدی بلبل گه جامه دریدی گل          با یاد تو افتادم از یاد برفت آن‌ها
ای مهر تو در دل‌ها وی مهر تو بر لب‌ها          وی شور تو در سرها وی سر تو در جان‌ها
تا عهد تو دربستم عهد همه بشکستم          بعد از تو روا باشد نقض همه پیمان‌ها
تا خار غم عشقت آویخته در دامن          کوته نظری باشد رفتن به گلستان‌ها
آن را که چنین دردی از پای دراندازد          باید که فروشوید دست از همه درمان‌ها
گر در طلبت رنجی ما را برسد شاید          چون عشق حرم باشد سهلست بیابان‌ها
هر تیر که در کیشست گر بر دل ریش آید          ما نیز یکی باشیم از جمله قربان‌ها
هر کو نظری دارد با یار کمان ابرو          باید که سپر باشد پیش همه پیکان‌ها
گویند مگو سعدی چندین سخن از عشقش          می‌گویم و بعد از من گویند به دوران‌ها
چو نمی‌توان صبوری ستمت کشم ضروری          مگر آدمی نباشد که برنجد از عتیبت
اگرم تو خصم باشی نروم ز پیش تیرت          و گرم تو سیل باشی نگریزم از نشیبت
به قیاس درنگنجی و به وصف درنیایی          متحیرم در اوصاف جمال و روی و زیبت
تو شبی در انتظاری ننشسته‌ای چه دانی          که چه شب گذشت بر منتظران ناشکیبت
شنیدمت که نظر می‌کنی به حال ضعیفان          تبم گرفت و دلم خوش به انتظار عیادت
گرم به گوشه چشمی شکسته وار ببینی          فلک شوم به بزرگی و مشتری به سعادت
دل هر که صید کردی نکشد سر از کمندت          نه دگر امید دارد که رها شود ز بندت
به خدا که پرده از روی چو آتشت برافکن          که به اتفاق بینی دل عالمی سپندت
نه چمن شکوفه‌ای رست چو روی دلستانت          نه صبا صنوبری یافت چو قامت بلندت
هیچ پیرایه زیادت نکند حسن تو را                     هیچ مشاطه نیاراید از این خوبترت
سلسله موی دوست حلقه دام بلاست          هر که در این حلقه نیست فارغ از این ماجراست
گر بزنندم به تیغ در نظرش بی‌دریغ          دیدن او یک نظر صد چو منش خونبهاست
گر برود جان ما در طلب وصل دوست          حیف نباشد که دوست دوست‌تر از جان ماست
مایه پرهیزگار قوت صبرست و عقل          عقل گرفتار عشق صبر زبون هواست
دلشده پای بند گردن جان در کمند          زهره گفتار نه کاین چه سبب وان چراست

مالک ملک وجود حاکم رد و قبول          هر چه کند جور نیست ور تو بنالی جفاست

گر بنوازی به لطف ور بگدازی به قهر          حکم تو بر من روان زجر تو بر من رواست
صبر کن ای دل که صبر سیرت اهل صفاست          چاره عشق احتمال شرط محبت وفاست
از هر چه می‌رود سخن دوست خوشترست          پیغام آشنا نفس روح پرورست
هرگز وجود حاضر غایب شنیده‌ای          من در میان جمع و دلم جای دیگرست
زنهار از این امید درازت که در دلست          هیهات از این خیال محالت که در سرست
هر کسی را نتوان گفت که صاحب نظرست          عشقبازی دگر و نفس پرستی دگرست
یار من آن که لطف خداوند یار اوست          بیداد و داد و رد و قبول اختیار اوست
دریای عشق را به حقیقت کنار نیست          ور هست پیش اهل حقیقت کنار اوست
در عهد لیلی این همه مجنون نبوده‌اند          وین فتنه برنخاست که در روزگار اوست
صاحب دلی نماند در این فصل نوبهار          الا که عاشق گل و مجروح خار اوست
دانی کدام خاک بر او رشک می‌برم          آن خاک نیکبخت که در رهگذار اوست
باور مکن که صورت او عقل من ببرد          عقل من آن ببرد که صورت نگار اوست
گر دیگران به منظر زیبا نظر کنند          ما را نظر به قدرت پروردگار اوست
بر جور و بی مرادی و درویشی و هلاک          آن را که صبر نیست محبت نه کار اوست
سعدی رضای دوست طلب کن نه حظ خویش          عبد آن کند که رای خداوندگار اوست
ای پیک پی خجسته که داری نشان دوست          با ما مگو بجز سخن دل نشان دوست
آب حیات منست خاک سر کوی دوست          گر دو جهان خرمیست ما و غم روی دوست
ولوله در شهر نیست جز شکن زلف یار          فتنه در آفاق نیست جز خم ابروی دوست
هرگز از دوست شنیدی که کسی بشکیبد          دوستی نیست در آن دل که شکیبایی هست
گر بگویم که مرا با تو سر و کاری نیست          در و دیوار گواهی بدهد کاری هست
خبرت هست که بی روی تو آرامم نیست          طاقت بار فراق این همه ایامم نیست
دوش دور از رویت ای جان جانم از غم تاب داشت          ابر چشمم بر رخ از سودای دل سیلاب داشت
هر که دلارام دید از دلش آرام رفت          چشم ندارد خلاص هر که در این دام رفت